Bitwa pod Zaborecznem

Najważniejszymi bohaterami inscenizacji historycznych  są pasjonaci historii, zrzeszeni w rozmaitych fundacjach, grupach rekonstrukcyjnych i stowarzyszeniach, którym odtwarzanie dziejów naszej Ojczyzny jest szczególnie bliskie. Od siedmiu lat opracowaniu i koordynowaniu całości wydarzenia poświęca się – z wielkim przywiązaniem do detali uzbrojenia, umundurowania oraz wierności w odtwarzaniu przeszłych wydarzeń – rekonstruktor Marek Gwoździuk ze Stowarzyszenia „Zamość 1920”. W tym roku pod Zaboreczno przybyło niemal 100 rekonstruktorów historycznych.
Tegoroczna inscenizacja zatytułowana Zamojszczyzna 1943  - po Bitwie pod Zaborecznem została zbudowana jako wielowątkowe widowisko ukazujące dramatyczne losy Zamojszczyzny w czasie okupacji. 
Pierwszy epizod przeniósł widzów do spokojnej, przedwojennej wsi, gdzie mieszkańcy zajmowali się codziennymi pracami. Ten sielski obraz zostaje nagle przerwany przez brutalne wkroczenie niemieckich oddziałów – rozpoczyna się pacyfikacja i wysiedlenie ludności polskiej. Krzyk, chaos i dramat rozdzielanych rodzin unaoczniły skalę tragedii, jaka dotknęła cywilów, a dobytek ładowany na furmanki i ciężarówki staje się symbolem utraty domu i bezpieczeństwa.
W drugim epizodzie ukazano dramat kolonizacji tych terenów – niemieccy osadnicy, pod eskortą żandarmów, zajmują opuszczone gospodarstwa. Spokój nie trwa jednak długo, gdyż w odpowiedzi pojawiają się oddziały partyzanckie. Szybki atak kończy się likwidacją kolonistów i wycofaniem się partyzantów w stronę lasu, co podkreśla nieustanny charakter walki i oporu.
Trzeci epizod ukazał brutalność okupanta w wymiarze represji. Niemiecka obława na partyzantów kończy się ich schwytaniem, przesłuchaniem i egzekucją pod kapliczką. Symboliczne sceny rozstrzelania oraz podpalania zabudowań unaoczniły bezwzględność działań okupanta i tragizm sytuacji lokalnej ludności.
Finałowy, czwarty epizod był dynamiczną inscenizacją zasadzki na niemiecką kolumnę. Atak partyzantów na ciężarówkę i motocykle doprowadził do gwałtownej wymiany ognia i zniszczenia pojazdów. Po zwycięskiej walce partyzanci przeszukali pole bitwy i wycofali się w kierunku lasu, symbolicznie domykając cykl oporu i walki o wolność.
Całości towarzyszył również poruszający i wierny realiom lektorat dr Andrzeja Gładysza ze Stowarzyszenia Rekonstrukcji Historycznej „Wrzesień ‘39”, który w emocjonalny sposób prowadził widzów przez kolejne etapy wydarzeń. Jego komentarz nadawał inscenizacji głębszy wymiar historyczny, porządkując przebieg scen i jednocześnie budując atmosferę napięcia oraz autentycznej  refleksji nad tragicznymi losami mieszkańców Zamojszczyzny. Zasłuchana publiczność nieraz ocierała łzy wzruszenia nad wspomnieniami wysiedlanej i ciemiężonej ludności tutejszych wsi.
W inscenizacji udział wzięły liczne grupy rekonstrukcji historycznej oraz stowarzyszenia z różnych zakątków Polski, m.in. z Wrocławia, Poznania, Warszawy, Lublina, Niedrzwicy Dużej, Łowicza, Iłży, Limanowej, Muszyny, Nowego Sącza, Katowic, a także jeden rekonstruktor z Niemiec (odkrywający nota bene postać partyzanta) których zaangażowanie i pasja nadały wydarzeniu wyjątkową autentyczność.  
We wczorajszej inscenizacji udział wzięli: Stowarzyszenie „Zamość 1920”, GRH „Grenadiere”, GRH „Die Normandie”, GRH „Matrioszka”, GRH V Batalion Strzelców Olkuskich z Olkusza i Katowic, GRH „Na Straży”, GRH „Ordon”, GRH Strzelcy Górscy Pomorscy, SRH 51 Pułku Piechoty Strzelców Kresowych, GRH Ludności Cywilnej „Irma”, GRH „Bluszcz”, SRH „Wrzesień 39” oraz GRH „Wilk”. 
Brawa na stojąco! 
Tym bardziej, że pogoda była niezwykle wymagająca i właściwie przypominała zimową aurę z lutego 1943 roku…
Dzięki ich ogromnemu wysiłkowi, dbałości o każdy detal umundurowania, uzbrojenia i zachowania historycznej wiarygodności, widzowie mogli doświadczyć niezwykle poruszającej i żywej lekcji historii. Było to widowisko, które nie tylko odtwarzało wydarzenia z przeszłości, ale przede wszystkim przywracało im pamięć i emocje, czyniąc je bliskimi współczesnemu odbiorcy.
Organizatorzy składają serdeczne podziękowania wszystkim grupom rekonstrukcyjnym i stowarzyszeniom za ich profesjonalizm, pełne zaangażowanie oraz pieczołowicie przygotowaną, niezwykle wartościową lekcję historii, która na długo pozostanie w pamięci uczestników i widzów.